Piątek 17 listopada 2017 Wydanie nr 3553

Skarga o przeludnienie do polskiego sądu

28.10.2011 / ebos/na wokandzie Skarga o przeludnienie do polskiego sądu  

Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że osoby osadzone w polskich jednostkach penitencjarnych w warunkach przeludnienia (tzn. w warunkach naruszających ich dobra osobiste – godność, prawo do intymności) winny, zgodnie z zasadą określoną w art. 35 Konwencji, przed skierowaniem skargi do Trybunału wystąpić z powództwem o ochronę naruszonych dóbr osobistych do właściwego sądu krajowego.

Zgodnie z art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu. Zakaz ten ma charakter absolutny, bez możliwości legalizacji jego naruszenia, nawet w przypadkach najbardziej wyjątkowych. Nie podlega on derogacji również w sytuacji wojny czy stanu innego zagrożenia publicznego.

Powołany artykuł rozróżnia przy tym trzy formy złego traktowania: tortury, jak również nieludzkie lub poniżające traktowanie. Nieludzkie traktowanie to zachowanie, które „było dokonywane z premedytacją, było stosowane przez wiele godzin i spowodowało albo faktyczne uszkodzenie ciała, albo intensywne fizyczne i psychiczne cierpienie”. Natomiast traktowanie poniżające to nic innego jak postępowanie, które „miało na celu wywołanie w ofierze uczucia strachu, udręczenia, będącego w stanie poniżyć i upodlić” (obie definicje – wyrok „Kudła przeciwko Polsce”, skarga nr 30210/96, § 92).

Nieunikniony poziom cierpienia

Stwierdzenie w konkretnym przypadku naruszenia art. 3 Konwencji będzie zależało od tego, czy stopień upokorzenia i cierpienia, w pewnym stopniu nierozerwalnie związany z faktem pozbawienia wolności, przekroczy immanentny poziom tych dolegliwości („Tyrer przeciwko Zjednoczonemu Królestwu”, skarga nr 5856/72, § 30, „Soering przeciwko Zjednoczonemu Królestwu”, skarga nr 14038/88, § 100). Ów nieunikniony poziom dolegliwości zależy od wszystkich okoliczności sprawy, czasu trwania złego traktowania, jego fizycznych i psychicznych konsekwencji, a także płci, wieku, czy stanu zdrowia ofiary. Co istotne, dla ewentualnego stwierdzenia odpowiedzialności państwa za naruszenie art. 3 Konwencji nie jest nieodzowne wystąpienie intencji nieludzkiego czy też poniżającego traktowania po stronie władz krajowych („Peers przeciwko Grecji”, skarga nr 28524/95, § 67-68).

Już we wspomnianej sprawie „Kudła przeciwko Polsce” Trybunał stwierdził, iż „Państwo musi zapewnić, by osoba aresztowana (szerzej: każda osoba pozbawiona wolności) miała zapewnione warunki, które są zgodne z poszanowaniem jej godności ludzkiej oraz by rodzaj i sposób wykonywania tego środka (szerzej: pozbawienia wolności) nie poddawał jej cierpieniu lub trudowi przekraczającemu nieunikniony poziom związany z aresztowaniem, oraz biorąc pod uwagę praktyczne wymagania pozbawienia wolności, jej zdrowie i dobre samopoczucie były odpowiednio zabezpieczone, przez m. in. zapewnienie koniecznej opieki lekarskiej" (§ 94 wyroku).

Należy również pamiętać, że państwo ma obowiązek wyeliminowania czynników, które mogłyby naruszać art. 3 Konwencji w odniesieniu do osób pozbawionych wolności, niezależnie od posiadanych na ten cel środków. Trybunał wielokrotnie podkreślał bowiem, że osadzenie w więzieniu nie powoduje utraty zagwarantowanych w Konwencji praw. Wręcz przeciwnie – w niektórych przypadkach osoba uwięziona może potrzebować szczególnej ochrony z powodu złożonej sytuacji, w której się znalazła, lub dlatego, że jest całkowicie zależna od państwa ("Sikorski przeciwko Polsce", skarga nr 17599/05, § 131).

Sposób naruszenia

Lista czynników, które Trybunał bierze pod uwagę przy dokonywaniu oceny tego, czy w konkretnej sprawie warunki pozbawienia wolności mogły naruszać art. 3 Konwencji, jest rozbudowana i nie ma charakteru zamkniętego.

Wśród wspomnianych elementów wskazać należy przede wszystkim: przeludnienie, brak odpowiednich warunków bytowych w celach (np. brak łóżek w ilości odpowiadającej liczbie osób osadzonych), panujące w celi zimno, brak dostatecznej wentylacji, brak dostępu światła słonecznego, brak właściwych warunków sanitarnych (brak bieżącej wody, brak toalety, brak minimalnego poziomu intymności), osadzenie w jednej celi osób palących i niepalących lub zdrowych i chorych na choroby zakaźne, czy też niedostateczną ilość zajęć rekreacyjnych ("Orchowski przeciwko Polsce", skarga nr 17885/04, § 122).

Czynnikiem, którego wystąpienie może powodować przekroczenie poziomu nieuniknionego cierpienia towarzyszącego pozbawieniu wolności, może być również zły stan zdrowia osadzonego. Na organach państwa spoczywa bowiem obowiązek ochrony zdrowia i samopoczucia osadzonego, w szczególności poprzez zapewnienie mu należytej opieki medycznej („Kudła przeciwko Polsce”, § 94). Państwo jest również zobligowane zapewnić osobie chorej, w szczególności więźniowi niepełnosprawnemu, warunki pozbawienia wolności dostosowane do jego szczególnych potrzeb.

Warto przy tym podkreślić, że dla dokonania należytej oceny, czy w konkretnym przypadku doszło do naruszenia art. 3 Konwencji, wszystkie kwestionowane warunki odbywania kary analizowane są kumulatywnie, z uwzględnieniem czasu ich oddziaływania na osobę pozbawioną wolności („Dougoz przeciwko Grecji”, skarga nr 40907/98, § 46).

Sprawy Orchowskiego i Sikorskiego

22 października 2009 r. Trybunał w Strasburgu wydał wyroki pilotażowe w sprawach „Orchowski przeciwko Polsce” oraz „Norbert Sikorski przeciwko Polsce”. Trybunał uznał, że niezagwarantowanie min. 3 m kw. powierzchni przypadającej na jednego osadzonego samo w sobie z reguły wystarcza do stwierdzenia naruszenia art. 3 Konwencji – chyba, że wystąpi sytuacja przejściowa, uzasadniona wyjątkowymi okolicznościami. Z drugiej strony należy pamiętać, że nawet w sytuacji, gdy w konkretnym przypadku norma powierzchni nie została naruszona, nie oznacza to jeszcze braku możliwości stwierdzenia przez Trybunał naruszenia art. 3 Konwencji. Mogą wszak wystąpić takie czynniki, które ujęte kumulatywnie, pomimo braku stwierdzenia przeludnienia, przesądzą o tym, iż w sprawie konkretny osadzony był źle traktowany („Orchowski przeciwko Polsce”, § 122, „Sikorski przeciwko Polsce”, § 129).

W sprawie Orchowskiego Trybunał uznał, że przez większą część okresu pozbawienia wolności skarżący miał do dyspozycji mniej niż 3 m kw., a czasami nawet mniej niż 2 m kw. przestrzeni w celi. Co więcej, skarżący był zmuszony spożywać posiłki w przeludnionej celi oraz brać prysznic pośród obcych osób, których liczba sięgała czasami 24, a także był on nieustannie przenoszony między celami oraz zakładami karnymi. Trybunał uznał, iż warunki te z pewnością nie pozwalały na jakąkolwiek prywatność oraz pogarszały sytuację skarżącego (§ 134 wyroku).

Z kolei w sprawie Sikorskiego Trybunał stwierdził, że długie osadzenie skarżącego w ogromnym stłoczeniu, przy braku możliwości swobodnego poruszania się poza celą, z towarzyszącymi trudnymi warunkami higienicznymi, pozwalają stwierdzić, że cierpienia i dolegliwości, których doświadczył, przekroczyły nieunikniony poziom dolegliwości związanych z osadzeniem (§ 140 wyroku).

Powrót spraw „więziennych” do systemu krajowego

Ilość skarg przeciwko Polsce dotyczących warunków odbywania kary pozbawienia wolności, w szczególności zjawiska przeludnienia, ulega zmniejszeniu. Ma to związek m.in. z procesem powrotu skarg do systemu wewnętrznego, zainicjowanym decyzjami Trybunału z 12 października 2010 r. w sprawach „Łatak przeciwko Polsce” (skarga nr 52070/08) oraz „Łomiński przeciwko Polsce” (skarga nr 33502/09), stwierdzającymi niedopuszczalność skarg dotyczących warunków pozbawienia wolności, jak również z praktyczną eliminacją zjawiska przeludnienia w systemie krajowym.

W przywołanych wyżej wyrokach pilotażowych Trybunał stwierdził, że jeżeli rzekome naruszenie art. 3 Konwencji przestaje mieć miejsce i nie może zostać wyeliminowane ze skutkiem wstecznym, jedyną formą zadośćuczynienia jest świadczenie pieniężne. W takich sytuacjach, mając na uwadze zasadę subsydiarności, od osób skarżących się na poniżające traktowanie w związku z warunkami ich uwięzienia można wymagać skorzystania w pierwszej kolejności z krajowych środków o charakterze cywilnoprawnym.

Z kolei w decyzjach w sprawach Łataka i Łomińskiego Trybunał wprost stwierdził, że osoby osadzone w polskich jednostkach penitencjarnych w warunkach przeludnienia (tzn. w warunkach naruszających ich dobra osobiste – godność, prawo do intymności) winny, zgodnie z zasadą określoną w art. 35 Konwencji, przed skierowaniem skargi do Trybunału wystąpić z powództwem o ochronę naruszonych dóbr osobistych do właściwego sądu krajowego.

Czy wymóg wystąpienia z powództwem o ochronę dóbr osobistych dotyczy również tych, którzy już wnieśli skargi do Strasburga? Trybunał podkreślił, że tylko od tych skarżących, w stosunku do których nie upłynął jeszcze trzyletni okres przedawnienia oraz którzy w dniu wydania decyzji w sprawach Łataka i Łomińskiego nadal mają wystarczający czas na przygotowanie i wniesienie powództwa, można w sposób rozsądny wymagać skorzystania ze ścieżki krajowej.

Efektywność środka krajowego

Konkludując powyższe zalecenia Trybunału przyjąć należy, iż we wszystkich przypadkach, w których okres pobytu skarżących w celach niespełniających ustawowego wymogu powierzchni 3 m kw. zakończył się w czerwcu 2008 r. i później, osoby te powinny w pierwszej kolejności wnieść powództwo cywilne w krajowym systemie prawnym, na podstawie art. 24 w związku z art. 448 Kodeksu cywilnego. Ewentualna późniejsza możliwość skutecznego skorzystania ze skargi do Trybunału uwarunkowana będzie m.in. wynikiem postępowania krajowego.

Jak wynika z praktyki orzeczniczej Trybunału, wskazane wyżej wytyczne są realizowane. W decyzji wydanej w sprawie „Andrzej Siedlecki i 9 innych skarżących przeciwko Polsce” z grudnia 2010 r. (skarga nr 5246/03) Trybunał stwierdził niedopuszczalność skarg z uwagi na nieskorzystanie przez skarżących z przysługujących im środków krajowych.

Od orzecznictwa polskich sądów zależeć będzie, czy środki krajowe okażą się rzeczywiście skuteczne. Jeśli tak się nie stanie, istnieć będzie ryzyko ponownego napływu tych samych skarg do strasburskiego systemu ochrony praw człowieka. Ryzyko spotęgowane możliwością orzekania zadośćuczynień w wysokości znacznie przewyższającej tę orzekaną na szczeblu krajowym.

Szymon Janczarek
Autor jest sędzią, pełni obowiązki Dyrektora Departamentu Praw Człowieka w Ministerstwie Sprawiedliwości

Inne artykuły

W sprawie tymczasowego aresztowania osób w podeszłym wieku

06.11.2017

Zgodnie ze stanowiskiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, ani choroba, ani wiek nie stwarzają immunitetu wobec tymczasowego aresztowania. Jeżeli jednak władze decydują się na pozbawienie wolności, muszą sprostać obowiązkowi zapewnienia...

Prawo do grobu nie oznacza prawa do żądania ekshumacji pochowanych osób

31.10.2017

Niezależnie od tego czy prawo do grobu jest czy nie jest dobrem osobistym, spory żyjących dotyczące zmarłych trafiają i trafiać będą do sądów. Dziś zatem kilka akapitów o tym jaki skutek może mieć ustalenie prawa do grobu — czy może oznaczać...

Dać nadzieję na wolność

17.11.2017

Rozsiani po jednostkach penitencjarnych w Polsce, skazani na długie wyroki i dożywocie, sprawcy czynów, o których zwykle głośno w mediach – wielokrotni zabójcy. Nie są ujęci w statystykach, nie wiadomo, ilu ich dokładnie jest. Wiadomo natomiast...

Czy zadatek może stać się zaliczką?

13.11.2017

Czy zadatek z umowy przedwstępnej może stać się zwrotną zaliczką? Kiedy można żądać zwrotu zadatku w podwójnej wysokości (lub zachowania otrzymanego zadatku)? Jaki jest okres przedawnienia roszczeń z umowy przedwstępnej? (wyrok Sądu Apelacyjnego...

Prawo na kliknięcie myszki

27.10.2017

Skomplikowane orzeczenia sądowe czy zawiłe akty prawne już wkrótce mogą być nieco bardziej przyjazne nawet dla laika. Prawnicy i informatycy łączą siły, pracując nad systemem informacji, dzięki któremu każdy z nas łatwo wyszuka np. aktualne...

Bądź na bieżąco

Subskrybuj nasz newsletter, a będziesz na bieżąco z nowymi ogłoszeniami i komunikatami;
o spadkach, zasiedzeniach nieruchomości, depozytach sądowych, terminach rozpraw, wyrokach.

Podaj swój e-mail i otrzymuj najnowsze ogłoszenia bezpośrednio na swoją skrzynkę pocztową.

Przesyłając swój adres e-mail, zgadzam się na przetwarzanie przez Fundację ProPublika - KRS 0000595424 - podanych przeze mnie danych osobowych (e-mail) w celu otrzymywania zamówionego Newslettera.
Przyjmuję do wiadomości, że podanie danych jest dobrowolne oraz że przysługuje mi prawo dostępu do ich treści oraz ich poprawiania.