Czwartek 29 czerwca 2017 Wydanie nr 3412

Koronny - świadek pod specjalnym nadzorem

01.08.2012 / ebos/kgp Koronny - świadek pod specjalnym nadzorem  

Świadkowie koronni funkcjonują w polskim systemie prawnym od blisko 14 lat. Ich zeznania mają znaczny wpływ na przebieg i efekty najważniejszych śledztw. Pogrążają gangi, siebie nawzajem, a zdarza się, że też policjantów i przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości. Wywołują wątpliwości i kontrowersje.

Świadek koronny podejmuje niebezpieczną grę wobec swoich dotychczasowych kolegów. Życie jego i jego bliskich może być zagrożone, państwo zapewnia im więc ochronę. Jest ona kosztowna i czasem trudna. Budzi liczne kontrowersje, jednak zdaniem przedstawicieli organów ścigania korzyści ze świadka koronnego są niewspółmiernie większe niż koszty.
O sposobach pozyskiwania świadków koronnych policjanci i prokuratorzy milczą. O motywach, które skłaniają przestępców do ubiegania się o ten status, dowiedzieć się można z ankiety przeprowadzonej j w latach 2001, 2009 i 2012 przez dr. Zbigniewa Rau, byłego wiceministra spraw wewnętrznych i administracji, obecnie działającego w ramach Polskiej Platformy Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Dlaczego się decydują?

Najczęstszym motywem wydaje się chęć rozpoczęcia nowego życia ze względu na rodzinę, zwłaszcza dzieci. „Urodził mi się syn, chcę ochronić go przed pójściem w moje ślady” napisał jeden ze skruszonych przestępców w ankiecie, nie wiadomo jednak, czy doszedł do tego wniosku sam, czy też na skutek sugestii policjanta lub prokuratora. Niektórzy świadkowie wyznali wprost: „Przekonał mnie dobry prokurator”. Można się domyślać, że prokuratorzy wykorzystali sytuacje, o jakich wspominają ankietowani: „Zacząłem być izolowany w grupie”, „Czułem, że jestem skazany na pożarcie” czy „Obawiałem się, że porwą mi dziecko”.

Prawie 30 proc. świadków zgodziło się na współpracę z organami ścigania, dlatego że wydano na nich wyrok, odcięto ich od reszty grupy, straszono. Dla blisko 20 proc. motywem była obawa przed wpadką i chęć uniknięcia długoletniego więzienia.

– Większość deklaruje, że chce zmienić swoje życie i dotychczasowy system wartości, ale tak naprawdę chodzi o to, że skończyły im się biznesy przestępcze, grupa się od nich odcięła i muszą w jakiś sposób się ratować – ocenia Zbigniew Rau.

Piotr Majewski, były naczelnik Zarządu Ochrony Świadka Koronnego Centralnego Biura Śledczego, poznał większość koronnych. Uważa, że co najmniej co trzeci z nich naprawdę szczerze chciał zmienić swoje dotychczasowe życie.

Program ochrony świadka

O ochronę musi wystąpić z wnioskiem sam zainteresowany. Tylko nieliczni nie chcą z niej skorzystać. O objęciu programem ochrony decyduje prokurator, natomiast wykonanie to w całości zadanie Policji. Komendant główny decyduje o nowych dokumentach dla świadka koronnego, o tym, gdzie powinien zamieszkać, jaką kwotę otrzyma co miesiąc na utrzymanie siebie i rodziny, czy przyznać mu fundusze na operację plastyczną, wywabienie tatuaży itp. W wyjątkowych sytuacjach może sfinansować studia zaoczne albo leczenie.

Zbigniew Rau twierdzi, że opowieści o zapewnianiu koronnym willi z basenami i innych luksusów trzeba włożyć między bajki. Owszem, na początku funkcjonowania programu zdarzały się patologie, gdy na przykład świadek miał otwarty rachunek w hotelu, bawił się w knajpach i dyskotekach razem z policjantami. To były incydenty, dziś już niemożliwe.

– Każdy wydatek w programie ochrony świadka jest rozliczany rachunkami i ściśle kontrolowany – mówi.

O szczegółach programu ochrony świadka w Centralnym Biurze Śledczym nie chcą mówić. Zarząd Ochrony Świadka Koronnego, będący częścią CBŚ, jest otoczony największą bodaj tajemnicą w KGP. Utajniona jest liczba funkcjonariuszy i szczegóły ich pracy. Wiadomo tylko, że obecnie ochraniają 230 osób – 92 świadków koronnych i członków ich rodzin. W tej liczbie są również świadkowie ochraniani w ramach współpracy z policjami innych krajów.

– Liczba i personalia policjantów muszą być utrzymane w tajemnicy, bo to kwestia bezpieczeństwa nie tylko osób ochranianych, ale także samych funkcjonariuszy – mówi zastępca dyrektora CBŚ mł. insp. Zbigniew Maj. – Nie może ich znać świat przestępczy, a znajomi i przyjaciele nie powinni wiedzieć, czym oni się zajmują.

Dobierani przez psychologa

Niektórzy świadkowie koronni są objęci programem ochrony od początku funkcjonowania tej instytucji, czyli już kilkanaście lat. Sędzia Barbara Piwnik uważa, że istnieje ryzyko, że ochraniający mogą wejść w zbyt bliskie relacje z ochranianymi.

– W programie ochrony świadka koronnego powinni pracować bardzo doświadczeni policjanci, ze stażem co najmniej dwudziestoletnim, a nie jak to się dzieje dzisiaj, kilkuletnim, bo w dzisiejszej Policji po 5 latach służby to już stary glina – mówi. – Młodzi ludzie, z małym doświadczeniem życiowym, mogą być podatni na manipulacje ze strony świadka. Często zachłystują się też nadzwyczajną rangą swojego podopiecznego i potem mamy sceny, kiedy prowadzi się świadka koronnego korytarzem sądowym niczym cesarza, a sędziom nie pozwala wtedy opuszczać pomieszczeń – zżyma się sędzia Piwnik.
Naczelnik zarządu ochrony świadka (nie zgadza się na podanie nazwiska) zapewnia, że każdy policjant skierowany do ochrony ma wystarczająco duże doświadczenie zawodowe i życiowe. Poza tym dobierani są do tych zadań przez psychologa.

– Nasz psycholog rozmawia najpierw z kandydatem na świadka, a potem znajduje najbardziej właściwy zespół funkcjonariuszy do jego ochrony – mówi naczelnik. – O tym, jaką wagę przywiązuje się do tego doboru, może świadczyć fakt, że proces rekrutacji policjantów do tego zadania jest kilkuetapowy. Psycholog ocenia, jak dopasują się do siebie cechy osobowościowe chroniących i ochranianego, tak żeby uniknąć objawów syndromu sztokholmskiego (sympatia i solidarność między obydwiema stronami, oryg.: porywaczy i zakładników – red.), albo przeciwnie – niechęci i zbyt dużego dystansu. Kiedy trzeba, policjant musi być strażnikiem, a kiedy indziej opiekunem. Musi też odpowiednio zachowywać się w życiu pozazawodowym: umiejętnie się kamuflować, nie rozmawiać o swojej pracy i oczywiście być odpornym na stres, który tu, z racji tajności zadań, jest większy niż gdzie indziej.
– Są to ludzie inteligentni, odporni na pokusy, niedający się wciągać w żadną grę – ocenia policjantów ochraniających świadków dyrektor Zbigniew Maj. – Są naprawdę dobrze przygotowani do zadań, jakie wykonują.

Trudne zwykłe życie

Gdy świadkowi grozi realne niebezpieczeństwo, ochrona fizyczna trwa non stop. To dotyczy przeważnie czasu przed złożeniem zeznań i podczas procesu. W pozostałym okresie ochrona polega na codziennym kontakcie telefonicznym czy osobistym i możliwości korzystania przez świadka przez całą dobę z tzw. telefonu alarmowego. W ciągu 14 lat funkcjonowania programu ochrony świadka koronnego policjanci trzykrotnie uzyskali informacje o przygotowaniach do zamachu na koronnego. Wszystkie zostały udaremnione.

– Ale gdyby do zamachu doszło, policjant ma obowiązek ochraniać świadka, ryzykując własne życie – mówi były naczelnik Piotr Majewski. – Takich zdarzeń dotychczas nie było.

Koronny jest cały czas ograniczony w swoich działaniach. Żaden wyjazd poza miejsce zamieszkania, żadne zawarcie nowej znajomości nie mogą się odbyć bez akceptacji ochraniającego policjanta.

Program ochrony obejmuje także opiekę i pomoc w zaadaptowaniu się świadka i jego rodziny do nowej sytuacji życiowej. A bywa to bardzo trudne.

– Przestępca, nim został koronnym, był przyzwyczajony do szastania pieniędzmi, które łatwo przychodziły – tłumaczy Piotr Majewski. – Czuł się bezkarny, nie respektował zasad, miał nonszalancki sposób bycia, lubił szpanować, rzucać się w oczy, pokazywać swoją siłę i ważność. A teraz nagle musi przestrzegać prawa, być skromny, nie rzucać się w oczy i żyć jak zwykły, szary obywatel. A on nie wie, co to jest normalne życie, co to jest racjonalne gospodarowanie pieniędzmi. Te, które dostaje w programie, uważa za nędzne grosze.

Partnerki byłych gangsterów przyzwyczajone do luksusu są często roszczeniowe, mają pretensje, że mieszkanie za słabe, pieniędzy za mało, wyjechać nigdzie nie można i tak dalej. Bywa, że świadek ustala coś ze swoim opiekunem, po czym odwołuje wszystko po rozmowie z żoną. Majewski uważa, że znaczna część życiowych partnerek skruszonych przestępców ma jednak pozytywny wpływ na ich wytrwanie w programie ochrony. Gdy świadek ma rodzinę, jest to z jednej strony silniejsza motywacja, żeby nie wracał do przestępczego życia, ale z drugiej znacznie trudniejsza adaptacja do nowych warunków.

– Dotychczas facet rzadko bywał w domu, mało uczestniczył w wychowaniu dzieci, nierzadko miał kochankę i przede wszystkim kumpli, którym poświęcał najwięcej czasu – mówi funkcjonariusz CBŚ. – Teraz większość czasu musi spędzać w niewielkim mieszkaniu razem z żoną i dziećmi. I zaczynają się konflikty. Policjant z ochrony musi być trochę psychologiem, żeby te konflikty łagodzić.

Świadkowie korzystają z tego statusu, a tym samym są na utrzymaniu państwa tak długo, jak długo trwa proces, w którym zeznają. W naszych realiach – zbyt długo, nawet 13 lat. Po zakończeniu programu świadek korzysta z ostatniej usługi ze strony państwa, jaką jest pomoc w urządzeniu życia w innym mieście, a czasem nawet w innym kraju (kilku byłych świadków mieszka na stałe we Włoszech, USA i Szwecji). Potem musi już sobie radzić sam.

Ile kosztuje Koronny?

Niełatwo się dowiedzieć, ile kosztują podatników świadkowie koronni. Fundusz operacyjny jest objęty klauzulą poufności, a gospodarowanie nim reguluje zarządzenie MSWiA ze stycznia 2005 roku w sprawie zasad tworzenia i gospodarowania tym funduszem oraz ustawa o ochronie informacji niejawnych.
W ubiegłym roku Komenda Główna Policji przymuszona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego udzieliła odpowiedzi na pytanie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, informując, że w programie ochrony świadków koszty zatrudnienia policjantów wynoszą rocznie około 11 mln złotych, a koszty związane z obsługą logistyczną około 9 milionów.

Na utrzymanie świadek dostaje miesięcznie kwotę do wysokości średniej pensji krajowej, obecnie około 3700 złotych brutto (określa to rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów). Zbigniew Rau dziwi się, dlaczego wokół pieniędzy dla koronnego jest tyle wątpliwości i zastrzeżeń.

– Przecież celem ustanowienia świadka koronnego jest nie tylko rozbicie grupy przestępczej, ale też przeciągnięcie tego skruszonego na stronę uczciwego życia – tłumaczy. – A skoro chcemy, żeby odciął się od dotychczasowego życia, to także i od dotychczasowego sposobu zdobywania pieniędzy. A on nigdy nie pracował. Musimy dać mu czas, żeby się tego nauczył, musi gdzieś mieszkać, z czegoś żyć.

W przeprowadzonej przez niego ankiecie wielu koronnych podało, że nie przypuszczali, iż warunki bytowe tak bardzo im się pogorszą. Prawie wszyscy narzekają na zbyt małe środki na utrzymanie, wielu twierdzi, że żyje na granicy ubóstwa. Niektórzy piszą do komendanta głównego Policji prośby o zwiększenie otrzymywanej kwoty albo o zapomogi.

– Świadek koronny jest tak naprawdę bardzo samotny. On nie ma do kogo zwrócić się o pomoc, gdy czegoś mu brak. Policja jest dla niego jedynym oparciem – mówi Piotr Majewski.

W ramach programu bezpłatnie otrzymują mieszkanie, państwo opłaca im kursy nauki zawodu i kształcenie.

– Według naszych szacunków około 60 procent naszych podopiecznych nie wchodzi więcej w konflikt z prawem – podsumowuje były naczelnik. – To bardzo dużo, bo ogólnie wśród przestępców ten odsetek wynosi około 20 procent. To z całą pewnością efekt naszego mozolnego, dzień po dniu wtłaczania im do głowy zasad uczciwego życia. Nie ma w Polsce drugiej instytucji, która mogłaby poszczycić się takimi efektami resocjalizacji, jak Zarząd Ochrony Świadka Koronnego.
Elżbieta Sitek

Świadek koronny

Instytucję świadka koronnego wprowadzono w Polsce we wrześniu 1998 r. Początkowo tytułem próby na trzy lata, potem przedłużono o kolejne pięć i od 1 września 2006 r. ustawa o świadku koronnym obowiązuje na stałe (ustawa o świadku koronnym z 25 czerwca 1997 r. – Dz.U. nr 114, poz. 738 z późn. zm.

Celem instytucji świadka koronnego jest: ujawnienie wszelkich przestępstw popełnionych w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym oraz przestępstw takich, jak łapownictwo, płatna protekcja czynna i bierna, nadużycie funkcji przez funkcjonariusza państwowego, kupowanie głosów wyborczych, uczestnictwo w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym, a także łapownictwo gospodarcze i sportowe.

Świadek koronny jest to podejrzany, który został dopuszczony do składania zeznań w charakterze świadka na zasadach i w trybie określonych ustawą.
Świadek koronny nie podlega karze za przestępstwa lub przestępstwa skarbowe, w których uczestniczył i które jako świadek koronny ujawnił. Prokurator umarza wobec niego postępowanie (art. 9 ustawy).

Świadkiem koronnym nie może zostać podejrzany (art. 4 ustawy), który w związku z udziałem w przestępstwie:

usiłował popełnić albo popełnił przestępstwo zabójstwa (art. 148 par. 1–3 k.k.) lub współdziałał w jego popełnieniu albo nakłaniał inną osobę do popełnienia takiego czynu zabronionego w celu skierowania przeciwko niej postępowania karnego, kierował zorganizowaną grupą lub związkiem przestępczym.

Dowód z zeznań świadka koronnego można dopuścić w sprawie, gdy do chwili wniesienia aktu oskarżenia do sądu dana osoba, jako podejrzany, w swoich wyjaśnieniach:

przekazała organowi prowadzącemu postępowanie informacje, które mogą się przyczynić do ujawnienia okoliczności przestępstwa, wykrycia pozostałych sprawców, ujawnienia dalszych przestępstw lub zapobieżenia im, ujawniła majątek swój oraz znany mu majątek pozostałych sprawców, zobowiązała się do złożenia przed sądem wyczerpujących zeznań dotyczących osób uczestniczących w przestępstwie.

Zgodnie z art. 14 ustawy o świadku koronnym, w razie zagrożenia życia lub zdrowia świadka koronnego lub osoby dla niego najbliższej, mogą oni:
zostać objęci ochroną osobistą, zmienić miejsce pobytu lub zatrudnienia (z pomocą odpowiednich organów), otrzymać dokumenty umożliwiające używanie danych osobowych innych niż własne (tylko w wyjątkowych sytuacjach).

Art. 16 mówi, że objęcie ochroną świadka koronnego uzależnia się od złożenia przez niego pisemnego zobowiązania do przestrzegania zasad i zaleceń w zakresie ochrony.

Zgodnie z art. 18 organem właściwym do ochrony świadka jest Komendant Główny Policji. On też może cofnąć ochronę, gdy świadek nie stosuje się do zaleceń.

Inne artykuły

Korzystanie z telefonu podczas jazdy rowerem (art. 45 ust. 2 pkt 1 pord)

12.06.2017

Wszyscy (?) wiedzą, że nie wolno rozmawiać przez telefon podczas jazdy samochodem (chyba że korzystając z zestawu głośnomówiącego lub słuchawki). Niektórzy jednak pytają — czy dozwolone jest rozmawianie przez telefon na rowerze? Odpowiedź jest...

Skazani na wschodniej granicy

09.06.2017

Służba Więzienna ponownie skieruje skazanych z czterech jednostek penitencjarnych do pracy przy oczyszczaniu i utrzymaniu w porządku pasa przy wschodnim odcinku granicy państwowej. Akcja rozpoczęta w ubiegłym roku przez Okręgowy Inspektorat...

Czy hycel ma prawo do wynagrodzenia za zlecenie odłowienia bezpańskiego psa?

23.06.2017

Obowiązkiem gmin jest wyłapywanie i zapewnienie opieki bezdomnym zwierzętom — zaś obowiązkiem każdego z nas jest powiadomienie o napotkanym bezpańskim psie lub kocie — jak to się ma do interwencji hycla po wezwaniu do agresywnego psa? Czy w takim...

Ojciec zza krat

27.06.2017

Niedawny Dzień Ojca to okazja do przyjrzenia się działaniom Służby Więziennej skierowanym na poprawę relacji rodzinnych osób przebywających za murami. W jednostkach penitencjarnych przebywają więźniowie, którzy próbują na nowo nauczyć się jak być...

Sądowe potworki - rzecz o idotyzmach z ocen kwalifikacyjnych

19.06.2017

Wielu pracowników sądów ma wrażenie, że od pewnego czasu do sądów wprowadzane są zasady przeniesione rodem z korporacji. W efekcie często powstają tyleż samo śmieszne, co tragiczne potworki. „Pro klienckie” nastawienie, „ankiety badania...

Bądź na bieżąco

Subskrybuj nasz newsletter, a będziesz na bieżąco z nowymi ogłoszeniami i komunikatami;
o spadkach, zasiedzeniach nieruchomości, depozytach sądowych, terminach rozpraw, wyrokach.

Podaj swój e-mail i otrzymuj najnowsze ogłoszenia bezpośrednio na swoją skrzynkę pocztową.

Przesyłając swój adres e-mail, zgadzam się na przetwarzanie przez Fundację ProPublika - KRS 0000595424 - podanych przeze mnie danych osobowych (e-mail) w celu otrzymywania zamówionego Newslettera.
Przyjmuję do wiadomości, że podanie danych jest dobrowolne oraz że przysługuje mi prawo dostępu do ich treści oraz ich poprawiania.