Środa 22 listopada 2017 Wydanie nr 3558

Przeludnienie w polskich więzieniach - wyroki Trybunału

06.11.2009 / ebos/hfpcz Przeludnienie w polskich więzieniach - wyroki Trybunału  

22 października 2009 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał wyroki w sprawach Orchowski przeciwko Polsce (17885/04) oraz Sikorski przeciwko Polsce (17599/05). Trybunał uznał, że doszło w tych sprawach do naruszenia art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Wskazał także, że kwestia związana z przeludnieniem w polskich więzieniach jest problemem natury systemowej.

Skarżący, K. Orchowski i N. Sikorski, są polskimi obywatelami odbywającymi obecnie karę pozbawienia wolności. Przebywali na przemian w kilku aresztach śledczych i zakładach karnych, gdzie – jak twierdzili – byli osadzeni w celach o powierzchni mniejszej niż minimalny standard przewidziany w prawie krajowym, tj. poniżej 3 m² na osobę. W związku z powyższym skarżący składali liczne skargi do władz penitencjarnych, wskazując, że według oficjalnych statystyk więziennictwa liczba osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych wynosiła średnio 110 % maksymalnej dopuszczalnej pojemności danej jednostki.

W odpowiedzi władze penitencjarne potwierdziły, że w związku z występującym w skali całego kraju chronicznym problemem przeludnienia jednostek penitencjarnych, koniecznym było zmniejszenie poniżej 3 m² powierzchni celi przypadającej na 1 osobę. W pismach do skarżących sędziowie penitencjarni potwierdzili, że na podstawie art. 248 Kodeksu karnego wykonawczego naczelnicy jednostek penitencjarnych byli uprawnieni do umieszczania osadzonych w celach o powierzchni poniżej minimalnego standardu krajowego. Skargi złożone przez skarżących zostały odrzucone jako nieuzasadnione.

Skarżący złożyli także pozwy cywilne o odszkodowanie z tytułu niezapewnienia im odpowiednich warunków osadzenia. Sprawa K. Orchowskiego jest w toku. Powództwo N. Sikorskiego o odszkodowanie za niewłaściwe warunki bytowe w AŚ w Koszalinie zostało oddalone, natomiast sądy polskie zasądziły mu odszkodowanie w wysokości 5 000 złotych za doznany uszczerbek na zdrowiu spowodowany osadzeniem w celi z palaczami.

Skarżący złożyli skargi do Europejskiego Trybunału praw Człowieka, w których zarzucili, że warunki bytowe w placówkach penitencjarnych, w których odbywali karę pozbawienia wolności, były niezgodne ze standardami art. 3 Konwencji. Skarżący zarzucili w szczególności, że byli oni umieszczeni w celach o powierzchni poniżej 3 m² na osobę.

Trybunał podkreślił, że w sytuacji, gdy przeludnienie w jednostkach penitencjarnych osiąga pewien poziom, brak przestrzeni życiowej w celach może stać się podstawowym elementem dla oceny naruszenia art. 3 Konwencji.

W wyroku wydanym w dniu 26 maja 2008 r. polski Trybunał Konstytucyjny uznał, że ze względu na powagę i systemowy charakter problemu nadmiernego przeludnienia jednostek penitencjarnych, brak należytej powierzchni w celach może sam w sobie być uznany za traktowanie niehumanitarne. Trybunał Konstytucyjny uznał także, że art. 248 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego jest niezgodny z art. 40 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Trybunał przywołał także opinię przyjaciela sądu amicus curiae złożoną przez Helsińską Fundację Praw Człowieka w trakcie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym.

Europejski Trybunał Praw Człowieka zauważył, że brzmienie art. 40 Konstytucji polskiej jest zasadniczo zbieżne z brzmieniem art. 3 Konwencji. Dlatego też w każdym przypadku, gdy osoba pozbawiona wolności składa skargę do Trybunału, zarzucając osadzenie w celi o powierzchni poniżej 3 m² na osobę, istnieje uzasadniona przesłanka do ustalenia naruszenia art. 3 Konwencji.

W obu niniejszych sprawach zostało wykazane ponad wszelką uzasadnioną wątpliwość, że skarżący zmuszeni byli do długotrwałego przebywania w warunkach dużego przeludnienia cel. Jak bowiem ustalono, powierzchnia, jaką każdy z nich dysponował, była mniejsza niż „minimum humanitarne” gwarantowane na poziomie krajowym

Nadmierne zagęszczenie w celach stawało się dla skarżących tym bardziej dolegliwe z uwagi na dodatkowe czynniki, takie jak brak możliwości ruchu, szczególnie poza celami, brak intymności, nienależyte warunki sanitarne oraz wielokrotne przenoszenie osadzonych z jednej jednostki penitencjarnej do innej. Trybunał uznał jednomyślnie, że cierpienia i niedogodności, których skarżący doświadczyli, przekroczyły nieunikniony poziom dolegliwości, jaki powoduje ze swej natury fakt osadzenia w zakładzie karnym, w rezultacie czego doszło do naruszenia art. 3 Konwencji.

Trybunał zauważył, że ze względu na związek pomiędzy warunkami bytowymi w jednostkach penitencjarnych a wymogiem poszanowania prawa do ochrony integralności cielesnej i psychicznej oraz prawa do intymności, sytuacja, w której znaleźli się skarżący, stwarza również problem na gruncie art. 8 Konwencji. Jednakże biorąc pod uwagę ustalenie naruszenia art. 3 Konwencji, Trybunał uznał za zbędne kontynuowanie analizy spraw z punktu widzenia art. 8. Podkreślił jednak, że rozstrzygnięcie zawarte w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. stanowi wystarczającą przesłankę do uznania, że art. 8 Konwencji został również naruszony, a to ze względu na niespełnienie wymogu, iż dopuszczalna jest tylko taka ingerencja w prawa chronione, która jest „przewidziana przez ustawę” w rozumieniu tego przepisu.

Mając na uwadze okoliczności sprawy, Trybunał rozważył, jakie konsekwencje wynikają z art. 46 Konwencji dla Polski (moc obowiązująca oraz wykonanie wyroków). Aktualnie przed Trybunałem zawisło około 160 skarg skierowanych przeciwko Polsce, w tym około 95 zakomunikowanych Rządowi polskiemu, które dotyczą problemu naruszenia art. 3 Konwencji, wynikającego z osadzenia w niewłaściwych warunkach, w szczególności w przeludnionych celach.

Zarówno Trybunał Konstytucyjny jak i przedstawiciele władz krajowych biorących udział w postępowaniu przed tym Trybunałem jak i w postępowaniu przed Trybunałem w Strasburgu w sprawach skarżących, uznali powagę i systemowy charakter problemu przeludnienia w polskich jednostkach penitencjarnych. Przeludnienie to, które powstało w 2000 roku i trwało przynajmniej do pierwszej połowy 2008 roku, ma cechy zjawiska o charakterze systemowym, które wynika z funkcjonowania „praktyki niezgodnej z Konwencją”. Ciągłe stosowanie ograniczeń powierzchni w celach mieszkalnych przysługującej osadzonym, które to ograniczenia winny mieć, co do zasady, charakter przejściowy i wyjątkowy, doprowadziło do tego, że przeludnienie stało się zjawiskiem chronicznym.

Tymczasem władze krajowe ograniczyły się do sankcjonowania tego problemu w oparciu o prawo krajowe, którego niekonstytucyjny charakter został stwierdzony przez polski Trybunał Konstytucyjny. Środki przedsięwzięte w ostatnim okresie przez władze polskie w celu rozwiązania problemu niewłaściwych warunków w zakładach karnych nie są w stanie zadośćuczynić naruszeniom Konwencji, które miały miejsce z tego powodu w przeszłości. Wobec powyższego koniecznym jest poszukiwanie rozwiązań o charakterze generalnym, celem zlikwidowania przyczyn leżących u podstaw problemu. Trybunał w szczególności zasugerował, że władze polskie powinny podjąć działania w celu utworzenia skutecznego systemu skargowego przed organami administracji więziennej i nadzoru penitencjarnego, które wydają się być najbardziej kompetentne do podejmowania szybkich działań w tym zakresie.

Na podstawie art. 41 Konwencji (słuszne zadośćuczynienie) Trybunał zasądził Krzysztofowi Orchowskiemu 3 000 euro (EUR) oraz Norbertowi Sikorskiemu 3 500 EUR tytułem zadośćuczynienia za doznana szkodę o charakterze niemajątkowym, a także przyznał K. Orchowskiemu 12 EUR tytułem kosztów postępowania.

Inne artykuły

W sprawie tymczasowego aresztowania osób w podeszłym wieku

06.11.2017

Zgodnie ze stanowiskiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, ani choroba, ani wiek nie stwarzają immunitetu wobec tymczasowego aresztowania. Jeżeli jednak władze decydują się na pozbawienie wolności, muszą sprostać obowiązkowi zapewnienia...

Prawo do grobu nie oznacza prawa do żądania ekshumacji pochowanych osób

31.10.2017

Niezależnie od tego czy prawo do grobu jest czy nie jest dobrem osobistym, spory żyjących dotyczące zmarłych trafiają i trafiać będą do sądów. Dziś zatem kilka akapitów o tym jaki skutek może mieć ustalenie prawa do grobu — czy może oznaczać...

Dać nadzieję na wolność

17.11.2017

Rozsiani po jednostkach penitencjarnych w Polsce, skazani na długie wyroki i dożywocie, sprawcy czynów, o których zwykle głośno w mediach – wielokrotni zabójcy. Nie są ujęci w statystykach, nie wiadomo, ilu ich dokładnie jest. Wiadomo natomiast...

Po śladach do przestępcy

20.11.2017

Na podstawie śladów butów jak po nitce do kłębka można dojść do sprawcy zdarzenia. Bo każde obuwie w trakcie użytkowania nabiera charakterystycznych cech. – Są to cechy indywidualne i niepowtarzalne. Na ich podstawie jesteśmy w stanie stwierdzić...

Czy zadatek może stać się zaliczką?

13.11.2017

Czy zadatek z umowy przedwstępnej może stać się zwrotną zaliczką? Kiedy można żądać zwrotu zadatku w podwójnej wysokości (lub zachowania otrzymanego zadatku)? Jaki jest okres przedawnienia roszczeń z umowy przedwstępnej? (wyrok Sądu Apelacyjnego...

Bądź na bieżąco

Subskrybuj nasz newsletter, a będziesz na bieżąco z nowymi ogłoszeniami i komunikatami;
o spadkach, zasiedzeniach nieruchomości, depozytach sądowych, terminach rozpraw, wyrokach.

Podaj swój e-mail i otrzymuj najnowsze ogłoszenia bezpośrednio na swoją skrzynkę pocztową.

Przesyłając swój adres e-mail, zgadzam się na przetwarzanie przez Fundację ProPublika - KRS 0000595424 - podanych przeze mnie danych osobowych (e-mail) w celu otrzymywania zamówionego Newslettera.
Przyjmuję do wiadomości, że podanie danych jest dobrowolne oraz że przysługuje mi prawo dostępu do ich treści oraz ich poprawiania.