Dz. pr.2542 | Wydanie 6843 Piątek, 20 listopada 2026
WYDANIE NR 6843
REJ. PR. 2512
← Wszystkie artykuły
PL

PRAWO Z RÓŻNYCH PERSPEKTYW

Opublikowano: 14.11.2026

Rogal świętomarciński na margarynie. Chronimy tradycję czy jej rynkową reinterpretację?

Autor:

Treść oryginalna.

Rogal świętomarciński na margarynie. Chronimy tradycję czy jej rynkową reinterpretację?

Najstarsza wzmianka o poznańskich rogalach na dzień św. Marcina pochodzi z 1852 roku, margarynę wynaleziono zaś siedemnaście lat później, a mimo to właśnie ten wysoko przetworzony tłuszcz jest dziś obowiązkowym składnikiem rogala chronionego unijnym oznaczeniem geograficznym, przez co cukiernik, który upiecze go na maśle, traci prawo do jego nazwy. Co w takim razie chroni prawo: tradycję czy decyzję podjętą przy redagowaniu wniosku rejestracyjnego?

W czasach, w których globalizacja produkcji żywności sprzyja standaryzacji, koncentracji kapitału i podporządkowywaniu receptur rachunkowi kosztów, regionalne specjały stają się czymś więcej niż przysmakiem. Stanowią świadectwo lokalnej historii, a zarazem przeciwwagą dla coraz bardziej jednolitej oferty sklepowych półek. W teorii właśnie temu służy unijny system oznaczeń geograficznych, który ma chronić związek produktu z miejscem pochodzenia, zabezpieczać renomę wypracowaną przez pokolenia wytwórców i nie dopuszczać do tego, by nazwą regionalną posługiwali się ci, których wyroby nie spełniają ustalonych wymagań. Producentom ma to dawać przewagę konkurencyjną opartą na pochodzeniu, konsumentom zaś pewność, że kupują żywność wytwarzaną według jasno określonych reguł.

Wątpliwości pojawiają się jednak już wówczas, gdy zapytamy, czym właściwie jest tradycja produktu, którego receptura została spisana w specyfikacji i zatwierdzona w urzędowej procedurze. Czy zarejestrowany przepis wiernie oddaje dawną recepturę, czy jest raczej wypadkową późniejszych kompromisów technologicznych i gospodarczych, które z czasem uznano za część dziedzictwa? A jeśli to drugie, to czy prawo chroni historię produktu, czy tylko jej współczesną, rynkową wersję? Rogal świętomarciński pokazuje, że odpowiedź jest mniej oczywista niż mogłoby się wydawać.

Tradycja starsza niż margaryna.

Rogal świętomarciński, związany z obchodami dnia św. Marcina 11 listopada i z wielopokoleniową praktyką poznańskich cukierników, należy do najbardziej rozpoznawalnych symboli Wielkopolski. Od 2008 roku jego nazwa jest w Unii Europejskiej chronionym oznaczeniem geograficznym (ChOG), co oznacza, że posługiwać się nią może tylko ten, kto spełnia warunki specyfikacji dotyczące składu, sposobu wytwarzania i obszaru produkcji.

Lektura tej specyfikacji przynosi jednak niespodziankę, gdyż obowiązkowym składnikiem rogala jest margaryna, i to zarówno w cieście półfrancuskim, jak i w nadzieniu. Tymczasem najstarsza znana wzmianka prasowa o poznańskich rogalach nadziewanych pochodzi z 10 listopada 1852 roku, kiedy „Gazeta Wielkiego Księstwa Poznańskiego” zapowiedziała ich sprzedaż na następny dzień w cukierni A. Pfitznera przy ulicy Wrocławskiej. Pierwsze udokumentowane użycie nazwy wypieku odnotowano natomiast w ogłoszeniu z 11 listopada 1860 roku. Co ciekawe, obie daty przywołane zostały w dokumencie opublikowanym jako załącznik do rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 597/2013, czyli urzędowe streszczenie specyfikacji.

Margarynę opatentował francuski chemik Hippolyte Mège-Mouriès dopiero w 1869 roku, i to nie jako przysmak, lecz jako tani zamiennik masła dla armii i najuboższych, wytwarzany pierwotnie z łoju wołowego i odtłuszczonego mleka. Tradycja poznańskich rogali jest zatem starsza niż składnik, bez którego nie można dziś legalnie nazwać ich świętomarcińskimi, a w europejskim cukiernictwie tłuszczem szlachetnych wypieków od wieków było masło. Trudno więc nie zapytać, dlaczego wypiek uchodzący za tradycyjny musi zawierać coś, czego w chwili narodzin tej tradycji po prostu nie było.

Nie wiemy wprawdzie z całą pewnością, jakiego tłuszczu używali dziewiętnastowieczni poznańscy cukiernicy, a pełna odpowiedź wymagałaby kwerendy w dawnych książkach kucharskich i dokumentach cechowych, ale jedno jest jednak pewne. Mianowicie obowiązku stosowania margaryny nie da się przedstawić jako niezmiennego elementu tradycji sięgającej połowy XIX wieku.

Historia rogala nie ogranicza się zresztą do receptury, gdyż legenda wiąże upowszechnienie zwyczaju z cukiernikiem Józefem Melzerem, który w listopadzie 1891 roku, poruszony kazaniem proboszcza parafii św. Marcina, księdza Jana Lewickiego, miał nakłonić swojego pracodawcę do wypieku rogali dla ubogich. Opowieść ta nadała zwyczajowi wymiar społeczny i symboliczny, nie oznacza jednak początku samego wypieku, skoro ogłoszenia prasowe są o kilkadziesiąt lat starsze. Zmieniało się przy tym nie tylko otoczenie rogala, lecz także jego wnętrze, bo jak przyznaje wspomniane wyżej streszczenie specyfikacji, po II wojnie światowej masa migdałowa stała się praktycznie niedostępna i cukiernicy zastąpili ją białym makiem. Współczesna receptura jest więc świadectwem nie tylko dawnego kunsztu, ale też kolejnych kompromisów wymuszonych przez gospodarkę niedoboru i dostępność surowców.

Kiedy rachunek ekonomiczny staje się tradycją.

Skąd zatem margaryna w specyfikacji? Starszy Cechu Cukierników i Piekarzy w Poznaniu Stanisław Butka wyjaśniał w rozmowie z TOK FM w listopadzie 2023 roku, że przy staraniach o unijną ochronę trzeba było ustalić jedną obowiązującą recepturę, a wśród argumentów za margaryną wymieniał również jej cenę. Radiu Poznań relacjonował z kolei, że w pierwotnym wniosku wpisano ogólnie „tłuszcz”, a gdy padło pytanie, jaki to tłuszcz, „musieliśmy podać, że margaryna i temat jest zamknięty”. Komisja oczekiwała doprecyzowania składu, a wybór margaryny zamiast masła należał jednak ostatecznie do samych wnioskodawców.

Choć obrońcy obecnej receptury podnoszą, że margaryna lepiej znosi długie wałkowanie dużych porcji ciasta, a rogale na niej upieczone wolniej czerstwieją, to argumenty te dotyczą jednak wygody i wydajności produkcji, a nie tradycji. Pokolenia europejskich cukierników wypiekały ciasto francuskie i półfrancuskie na maśle, a we Francji croissant au beurre do dziś uchodzi za wypiek wyższej kategorii niż jego tańszy odpowiednik na innym tłuszczu. To, że masło wymaga większej staranności i kosztuje więcej, nie jest argumentem przeciwko niemu, lecz właśnie tym, co od zawsze odróżniało rzemiosło od produkcji masowej.

Wybór podyktowany przynajmniej częściowo kalkulacją kosztów trafił w ten sposób do specyfikacji, od której zależy prawo do nazwy, a decyzja gospodarcza stała się częścią prawnej definicji produktu reklamowanego jako wielopokoleniowe dziedzictwo. Najbardziej odczuwają to cukiernicy, którzy pozostali wierni maśle, gdyż ich rogal, nawet wypieczony w Poznaniu, z białym makiem, w kształcie podkowy i według tradycyjnej techniki, nie spełnia specyfikacji, więc nie może nosić nazwy „rogal świętomarciński”, bo takie jej użycie naruszałoby ochronę przewidzianą w art. 26 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2024/1143. Rogale na maśle można sprzedawać wyłącznie pod inną nazwą, i to ostrożnie dobraną, bo nazwa zastępcza nie może przywoływać nazwy chronionej. Zakaz tak zwanej ewokacji, ukształtowany przez Trybunał Sprawiedliwości UE już w sprawie Gorgonzola przeciwko Cambozoli z 1999 roku, ma w Poznaniu wymiar całkiem rzeczywisty. Właścicielka jednej z poznańskich cukierni relacjonowała „Głosowi Wielkopolskiemu”, że za sprzedaż „rogali marcińskich” na maśle spotkała ją kara, bo nazwę uznano za zbyt bliską chronionej. Paradoksalnie więc to rzemieślnik pozostający przy szlachetniejszym, tradycyjnym składniku musi się tłumaczyć z nazwy swojego wypieku.

Nie dziwi zatem, że środowisko cukiernicze nie jest w tej sprawie jednomyślne, a część cukierni świadomie rezygnuje z certyfikatu, by piec na maśle. Postulat dopuszczenia masła pojawiał się publicznie już kilka lat po rejestracji oznaczenia, a nawet mistrz cukierniczy Paweł Mieszała we własnym przepisie na rogale świętomarcińskie poleca masło.

Margaryna, czyli cena zamiast autentyczności.

Spór o rogala dobrze wpisuje się w szerszy obraz globalnego rynku żywności. Prof. Stanisław Kowalczyk w opracowaniu „Globalizacja, agrobiznes i produkcja żywności” (Oficyna Wydawnicza SGH, 2009) zwraca uwagę, że żywność różni się od innych towarów silnym przywiązaniem do tradycji i regionu, widocznym nawet w obrębie jednego kraju, czego przykładem jest dieta oparta na ziemniakach w Wielkopolsce, odmienna od mącznej diety Lubelszczyzny. Koncerny spożywcze, które muszą dostosowywać produkty do lokalnych gustów, rekompensują sobie wyższe koszty między innymi zastępowaniem składników wartościowych tańszymi, a autor jako przykład takiej praktyki, obniżającej wartość odżywczą żywności, wymienia właśnie zastępowanie tłuszczu zwierzęcego roślinnym w maśle.

Nie twierdzę, że certyfikowany rogal jest żywnością fałszowaną, skoro margaryna jest wpisana do specyfikacji, ale mechanizm jest jednak ten sam, gdyż o wyborze składnika przesądza nie jego wartość kulinarna i historyczna, lecz cena i wydajność. Margaryna jest przy tym typowym produktem przemysłowym, powstającym z rafinowanych olejów roślinnych, emulgatorów i dodatków technologicznych, i właśnie jako taka figuruje w klasyfikacji NOVA, stosowanej w badaniach nad żywieniem, wśród żywności ultraprzetworzonej. Pamiętajmy też, że to częściowo utwardzane tłuszcze roślinne, przez dziesięciolecia podstawa margaryn, były głównym źródłem izomerów trans, których zawartość prawodawca unijny musiał ostatecznie ograniczyć rozporządzeniem (UE) 2019/649. Tymczasem masło jest produktem prostym, otrzymywanym ze śmietany i znanym w kuchni europejskiej od stuleci.

Problem nie polega więc na tym, że margaryna istnieje na rynku, lecz na tym, że wybór podyktowany ekonomią został utrwalony w dokumencie nadającym mu szczególny status prawny, co spowodowało, że tańszy i bardziej przetworzony zamiennik przestaje być decyzją pojedynczego producenta i staje się warunkiem korzystania z nazwy kojarzonej z dziedzictwem, a współczesny standard przemysłowy zaczyna uchodzić w oczach konsumentów za miarę historycznej autentyczności. W czasach, gdy pochodzenie, tradycyjna nazwa i opowieść o dawnych recepturach są realną wartością rynkową, rosnąca wartość ekonomiczna dziedzictwa powinna iść w parze z większą odpowiedzialnością za to, jak definiujemy jego autentyczność.

Co właściwie chroni oznaczenie geograficzne?

Z prawnego punktu widzenia kluczowe jest rozróżnienie między historyczną tradycją a wymaganiami specyfikacji. Od 2024 roku system ochrony reguluje rozporządzenie (UE) 2024/1143, które zastąpiło wcześniejsze rozporządzenie nr 1151/2012, a zgodnie z jego art. 46 ust. 2 oznaczenie geograficzne to nazwa produktu, którego jakość, renoma lub inna cecha wynika w głównej mierze z pochodzenia geograficznego i co najmniej jeden etap produkcji odbywa się na wyznaczonym obszarze. Chroniony jest więc przede wszystkim związek z miejscem i renoma, a nie historia produktu w niezmienionej postaci. Tym samym rejestracja nie jest urzędowym potwierdzeniem, że wyrób powstaje według dawnej receptury, choć przepisy przewidują, że specyfikacja może w stosownych przypadkach opisywać autentyczne i niezmienne metody lokalne.

Unia ma zresztą osobny instrument przeznaczony właśnie do ochrony tradycyjnych receptur, czyli gwarantowane tradycyjne specjalności (GTS), w których liczy się tradycyjny sposób produkcji, skład lub surowce stosowane od co najmniej 30 lat. Rogal świętomarciński jest jednak chronionym oznaczeniem geograficznym, a jego specyfikacja jest po prostu zbiorem wymagań, od których spełnienia zależy prawo do nazwy. W tym świetle paradoks rogala nabiera wymiaru prawnego polegającego na tym, że wypiek na maśle, choćby powstał w Poznaniu z zachowaniem cukierniczego kunsztu, pozostaje poza ochroną, a margaryna, wynaleziona już po pierwszych wzmiankach o tej tradycji, jest jej obowiązkowym elementem. Specyfikacja rozstrzyga bowiem o zgodności ze standardem, a nie o zgodności z historią.

Powyższe ma znaczenie także dla konsumentów, którzy, widząc nazwę odwołującą się do wielopokoleniowej tradycji, mogą sądzić, że produkt powstaje dziś tak samo jak przed stu pięćdziesięciu laty, i nie spodziewają się w nim przemysłowego tłuszczu. Samo używanie nazwy zgodnie ze specyfikacją nie wprowadza nikogo w błąd, ale już reklama obiecująca „niezmienną od XIX wieku recepturę” mogłaby zostać oceniona jako naruszenie zakazu wprowadzania konsumentów w błąd w informacjach o żywności, wynikającego z art. 7 rozporządzenia (UE) nr 1169/2011, albo jako nieuczciwa praktyka rynkowa.

Czas wrócić do masła.

Specyfikacja nie jest wykuta w kamieniu, co pokazuje sam rogal, gdy przykładowo w 2013 roku rozporządzeniem wykonawczym nr 597/2013 Komisja zgodziła się obniżyć minimalną masę rogala z 200 do 150 gramów, uzasadniając to tym, że konsumenci oczekują mniejszych porcji słodyczy i rogale je się dziś na co dzień, a nie tylko od święta, więc mniejsza gramatura może zwiększyć popyt. Skoro można było dostosować wagę do współczesnych gustów i względów rynkowych, tym bardziej można zmienić skład, zwłaszcza gdy obowiązek stosowania margaryny nie ma żadnego oparcia w historii.

Droga prawna do takiej zmiany istnieje, ponieważ rozporządzenie 2024/1143 w art. 24 rozróżnia zmiany na poziomie Unii, zatwierdzane przez Komisję, i zmiany standardowe, o których decyduje państwo członkowskie. Do pierwszej grupy należą zmiany dotyczące nazwy lub kategorii produktu, grożące zerwaniem jego związku z regionem albo ograniczające obrót, wszystkie pozostałe są standardowe, a wniosek może złożyć grupa producentów. Dopuszczenie masła nie dotyczyłoby nazwy i nie ograniczałoby obrotu, mogłoby więc zostać potraktowane jako zmiana standardowa, rozpatrywana w Polsce. Zmiana leży zatem w rękach samych poznańskich cukierników.

Uważam, że historia rogala daje wystarczające powody, by przywrócić do jego receptury masło, składnik obecny w europejskim cukiernictwie na długo przed narodzinami tej tradycji. Celem nie jest oczywiście odbieranie ochrony wyrobom cukierników, którzy od lat pieką zgodnie ze specyfikacją, lecz to, by ci, którzy chcą wrócić do masła, nie musieli wybierać między wiernością tradycji a prawem do nazwy. Zmiana powinna zostać przygotowana wspólnie przez cukierników, historyków kulinariów, technologów żywności i prawników, tak by specyfikacja chroniła to, co w rogalu naprawdę tradycyjne, a nie to, co jest jedynie tańsze.

Co w istocie chronimy?

Przypadek rogala świętomarcińskiego to nie argument przeciwko unijnemu systemowi oznaczeń geograficznych, który dobrze służy regionalnym producentom i chroni ich przed nieuczciwą konkurencją, ale przypomnienie, że ochrona prawna ma być narzędziem zachowania dziedzictwa, a nie celem samym w sobie, i że wpisanie do specyfikacji tańszego, przemysłowego zamiennika nie czyni go jeszcze elementem tradycji. Tradycja kulinarna zawsze się zmieniała, jednak w czasach, gdy autentyczność i lokalność stały się wartościami marketingowymi, musimy umieć odróżnić dziedzictwo od jego późniejszej, rynkowej interpretacji.

Jeżeli decyzje ekonomiczne zostają objęte ochroną prawną jako element tradycji, to co właściwie chronimy? W mojej ocenie ochrona dziedzictwa kulinarnego powinna przede wszystkim zostawiać miejsce dla jego historycznych korzeni, a w przypadku rogala świętomarcińskiego oznacza to miejsce dla masła. Warto bowiem wiedzieć, co rzeczywiście odziedziczyliśmy po poprzednich pokoleniach, a co sami postanowiliśmy uznać za obowiązujący standard.

Autor: