Dz. pr.2542 | Wydanie 6843 Piątek, 20 listopada 2026
WYDANIE NR 6843
REJ. PR. 2512
← Wszystkie artykuły

PRAWO Z RÓŻNYCH PERSPEKTYW

Opublikowano: 15.11.2026

Polski konsument w świetle prawa brazylijskiego

Autor:

Treść przetłumaczona na język polski.

Polski konsument w świetle prawa brazylijskiego

Brazylia-Polska: praktyczne zagadnienia międzynarodowego prawa prywatnego, część I

Coraz częstsza sytuacja

Wyobraźmy sobie Annę, trzydziestoletnią mieszkankę Krakowa. Przez dwa lata odkładała pieniądze na podróż życia: trzy tygodnie w Rio de Janeiro, Salvadorze i przy wodospadach Iguaçu. Wieczorem, dzień przed wylotem, odwołano jej lot z Rio do Salvadoru. Poinformowano ją o tym automatyczną wiadomością, nie proponując żadnego rozwiązania. Hotel w Salvadorze, opłacony z góry za pośrednictwem brazylijskiej strony internetowej, nie ma żadnej informacji o jej rezerwacji.

Po powrocie do Polski Anna odkrywa, że wypożyczalnia samochodów obciążyła ją „opłatą administracyjną” w wysokości 900 reali, o której nie było mowy w umowie. Pisze do działu obsługi klienta, ale nie otrzymuje odpowiedzi. Zwraca się do Europejskiego Centrum Konsumenckiego i dowiaduje się, że Brazylia nie należy do sieci ECC-Net. Do kogo może się zwrócić?

Historia Anny jest zmyślona, ale każdy z opisanych w niej przypadków jest prawdziwy i powtarza się każdego dnia. Dziesiątki tysięcy Europejczyków odwiedzają co roku Brazylię, kupują towary i usługi od brazylijskich przedsiębiorstw lub zawierają umowy z podmiotami mającymi siedzibę w tym kraju. Odwołany lot, znikająca rezerwacja, nienależna opłata, nieodebrane zamówienie internetowe: to zwyczajne sytuacje, które stają się skomplikowane, gdy konsument przebywa w Warszawie, a usługodawca w São Paulo.

W takich przypadkach pierwsze pytanie nie brzmi: „Czy mam rację?”, lecz: „Do kogo mogę się zwrócić, jakie przepisy będą miały zastosowanie i jakie mam realne szanse na uzyskanie zadośćuczynienia?”.

Pierwszy artykuł z serii „Brazylia-Polska: praktyczne zagadnienia międzynarodowego prawa prywatnego” odpowiada na te pytania z perspektywy polskiego konsumenta. Na wstępie należy zaznaczyć, że Brazylia ma jeden z najbardziej rozwiniętych systemów ochrony konsumentów na świecie, ale aby z niego korzystać, trzeba znać pewne praktyczne zasady, których zagranicznemu konsumentowi często brakuje.

Ramy prawne: Kodeks ochrony konsumentów

Ochrona konsumentów w Brazylii ma rangę konstytucyjną. Konstytucja z 1988 roku uznaje ją za prawo podstawowe (art. 5 pkt XXXII) oraz zasadę porządku gospodarczego (art. 170 pkt V). W wykonaniu tych postanowień uchwalono ustawę nr 8.078 z 1990 roku, czyli Kodeks ochrony konsumentów (Código de Defesa do Consumidor, CDC), który do dziś jest podstawowym aktem prawnym regulującym tę dziedzinę.

CDC opiera się na kilku założeniach, które europejski czytelnik rozpozna, choć w Brazylii przybierają one szczególnie wyrazistą postać:

  • Przepisy bezwzględnie obowiązujące. Artykuł 1 stanowi, że przepisy Kodeksu mają charakter porządku publicznego i służą ochronie interesu społecznego. Nie można ich wyłączyć umową, a sąd stosuje je również z urzędu.
  • Szeroka definicja konsumenta i dostawcy. Konsumentem jest każdy, kto nabywa lub używa produktu albo usługi jako ich odbiorca końcowy (art. 2). Dostawcą jest każda osoba fizyczna lub prawna, także zagraniczna, prowadząca działalność w zakresie produkcji, obrotu towarami lub świadczenia usług (art. 3). Obywatelstwo ani miejsce zamieszkania konsumenta nie mają znaczenia.
  • Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka. Dostawca odpowiada za szkody spowodowane wadami produktu lub usługi niezależnie od winy (art. 12 i 14). W przypadku wad jakościowych konsument ma 30 dni na zgłoszenie roszczenia dotyczącego towaru nietrwałego i 90 dni w przypadku towaru trwałego (art. 26). Roszczenie o naprawienie szkody spowodowanej wadą przedawnia się po pięciu latach (art. 27).
  • Odwrócenie ciężaru dowodu. Sąd może obciążyć dostawcę obowiązkiem udowodnienia określonych faktów, jeśli twierdzenia konsumenta są wiarygodne albo konsument znajduje się w słabszej pozycji (art. 6 pkt VIII).
  • Prawo do odstąpienia od umowy. W przypadku zakupów dokonanych poza lokalem przedsiębiorstwa, w tym przez internet, konsument może odstąpić od umowy w ciągu siedmiu dni bez podania przyczyny (art. 49), a zapłacona kwota podlega zwrotowi w całości.
  • Niedozwolone postanowienia umowne. Artykuł 51 zawiera otwarty katalog postanowień nieważnych z mocy prawa. Należą do nich między innymi postanowienia ograniczające odpowiedzialność dostawcy, zobowiązujące konsumenta do zrzeczenia się praw albo nakładające na niego nadmiernie uciążliwe obowiązki.

Obok Kodeksu obowiązuje dekret nr 7.962 z 2013 roku, regulujący handel elektroniczny i nakładający na sprzedawców internetowych obowiązki w zakresie identyfikacji, informowania i obsługi klienta. W transporcie lotniczym zastosowanie ma natomiast rezolucja nr 400 z 2016 roku Krajowej Agencji Lotnictwa Cywilnego (Agência Nacional de Aviação Civil, ANAC), która określa zasady udzielania pomocy, zmiany rezerwacji oraz zwrotu kosztów w przypadku opóźnienia, odwołania lotu i nadkompletu rezerwacji.

Podróżujący powinni zwrócić uwagę na ważne zastrzeżenie. W odniesieniu do międzynarodowego transportu lotniczego Federalny Sąd Najwyższy w 2017 roku orzekł, że konwencje warszawska i montrealska mają pierwszeństwo przed CDC w zakresie limitów odszkodowania za szkody majątkowe, takie jak zagubiony bagaż czy poniesione wydatki. Orzecznictwo nadal jednak stosuje Kodeks do szkód niemajątkowych, które sądy brazylijskie rekompensują hojniej niż sądy w większości państw europejskich.

Który sąd i jakie prawo: zagadnienie międzynarodowego prawa prywatnego

Wróćmy do Anny. Zanim ustali, jaka kwota jej przysługuje, musi odpowiedzieć na dwa pytania, które konsumenci rzadko sobie zadają, choć mają one zasadnicze znaczenie: przed jakim sądem może dochodzić roszczeń i jakie prawo zastosuje ten sąd?

Polski sąd jest dostępny, ale jego wyrok zatrzymuje się na granicy

Z perspektywy europejskiej Anna ma mocny argument. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012, zwane Bruksela I bis, pozwala konsumentowi wnieść pozew przed sąd miejsca jego zamieszkania niezależnie od miejsca zamieszkania drugiej strony (art. 18 ust. 1), o ile przedsiębiorca kieruje swoją działalność do Polski, na przykład prowadzi polskojęzyczną stronę internetową, podaje ceny w złotych albo kieruje do polskich konsumentów reklamy. Rozporządzenie Rzym I (art. 6) zapewnia jej, przy podobnych warunkach, ochronę wynikającą z polskiego prawa.

Anna może więc pozwać linię lotniczą lub wypożyczalnię samochodów przed sądem w Krakowie i prawdopodobnie wygrać. Problem pojawia się później. Polski wyrok nie wywołuje skutków w Brazylii, dopóki nie zostanie uznany przez Najwyższy Trybunał Sprawiedliwości (Superior Tribunal de Justiça, STJ), zgodnie z art. 960 i następnymi brazylijskiego Kodeksu postępowania cywilnego. Postępowanie o uznanie wyroku wymaga udziału brazylijskiego adwokata, uwierzytelnionego tłumaczenia dokumentów, dowodu prawidłowego doręczenia pozwu pozwanemu i trwa co najmniej kilka miesięcy, a czasem nawet kilka lat. Przy roszczeniu w wysokości kilkuset euro taki rachunek zwykle się nie opłaca.

Dlatego w praktyce najskuteczniejszym rozwiązaniem bywa to, które na pierwszy rzut oka wydaje się najmniej intuicyjne: dochodzenie roszczeń przed sądem w kraju, w którym działa dostawca.

Sąd brazylijski: jurysdykcja i prawo właściwe

Brazylijski Kodeks postępowania cywilnego z 2015 roku przyznaje sądom krajowym jurysdykcję w sprawach, w których pozwany ma miejsce zamieszkania w Brazylii albo zobowiązanie ma zostać wykonane w tym kraju (art. 21).

Brazylijskie przedsiębiorstwo może zatem zostać pozwane w Brazylii przez każdego, również przez zagranicznego konsumenta. Artykuł 22 pkt II, który przyznaje sądom brazylijskim wyłączną jurysdykcję w sprawach konsumenckich, gdy konsument mieszka w Brazylii, został ustanowiony z myślą o brazylijskim konsumencie pozywającym zagranicznego dostawcę. Nie dotyczy więc bezpośrednio sytuacji Anny, ale też nie działa na jej niekorzyść.

Jeśli chodzi o prawo właściwe, brazylijska ustawa wprowadzająca przepisy prawa brazylijskiego (Lei de Introdução às Normas do Direito Brasileiro, LINDB) poddaje zobowiązania prawu miejsca, w którym powstały (art. 9). W przypadku umów zawieranych na odległość za miejsce zawarcia umowy uznaje się miejsce zamieszkania osoby składającej ofertę (art. 9 § 2). Zakup dokonany na brazylijskiej stronie internetowej jest z reguły umową zawartą w Brazylii.

To zagadnienie ma w dużej mierze charakter teoretyczny, ponieważ sąd brazylijski i tak zastosuje CDC do spraw konsumenckich, jako że przepisy Kodeksu mają charakter porządku publicznego i podlegają obowiązkowemu stosowaniu (art. 1 CDC). Postanowienie, na mocy którego brazylijski dostawca próbowałby poddać umowę prawu obcemu lub wyłączyć ochronę przewidzianą w Kodeksie, byłoby nieważne na podstawie art. 51.

Na terytorium Brazylii CDC pozwala konsumentowi wnieść pozew przed sąd właściwy dla jego miejsca zamieszkania (art. 101 pkt I). Dla cudzoziemca mieszkającego za granicą przepis ten ma niewielkie znaczenie praktyczne, ale dobrze pokazuje logikę systemu: przepisy o właściwości miejscowej sądów mają sprzyjać słabszej stronie, a klauzule narzucone przez dostawcę, wskazujące sąd właściwy do rozpoznania sporu, są często pomijane przez sądy.

W skrócie: polski konsument ma dwie drogi. Polską łatwo rozpocząć, ale uzyskany na niej wyrok trudno wyegzekwować. Droga brazylijska wymaga kilku dodatkowych kroków, lecz prowadzi bezpośrednio do majątku dłużnika. W dalszej części artykułu wyjaśniono, jak z niej skorzystać.

Zanim sprawa trafi do sądu: narzędzia, które rozwiązują większość problemów

Dobra wiadomość jest taka, że w większości przypadków Anna nie będzie potrzebowała sądu. W ciągu ostatnich trzydziestu lat Brazylia stworzyła system ochrony administracyjnej i pozasądowego rozwiązywania sporów, który nie ma odpowiednika w wielu państwach europejskich i którego brazylijskie przedsiębiorstwa obawiają się bardziej niż procesów.

Procon: organ, który przedsiębiorstwa dobrze znają

Procon (Programa de Proteção e Defesa do Consumidor) to publiczny organ ochrony konsumentów działający w każdym stanie i w wielu gminach Brazylii. Przyjmuje skargi, wzywa dostawcę, prowadzi mediacje, a jeśli mediacja nie przyniesie rezultatu, może wszcząć postępowanie w sprawie nałożenia sankcji. Kary mogą sięgać milionów reali.

Przedsiębiorstwo, na które wpływa wiele skarg do Proconu, trafia do publicznych zestawień podmiotów, na które najczęściej się skarży. Może to wywołać konkretne szkody wizerunkowe. Procony w São Paulo i Rio de Janeiro przyjmują skargi przez internet, a zagraniczni konsumenci mogą potwierdzić swoją tożsamość paszportem.

consumidor.gov.br: publiczna platforma, która działa

Przełom nastąpił w 2014 roku wraz z uruchomieniem consumidor.gov.br, publicznej platformy prowadzonej przez Ministerstwo Sprawiedliwości za pośrednictwem Krajowego Sekretariatu ds. Konsumentów (Secretaria Nacional do Consumidor, Senacon). Procedura jest prosta: konsument rejestruje skargę, przedsiębiorstwo uczestniczące w systemie ma dziesięć dni na odpowiedź, konsument ją ocenia, a cała wymiana pozostaje publiczna. W systemie uczestniczą linie lotnicze, banki, operatorzy telekomunikacyjni, duże platformy handlu elektronicznego, ubezpieczyciele i sieci hotelowe. Oficjalne dane wskazują, że około 80 procent spraw zostaje rozwiązanych, a średni czas ich rozpatrywania wynosi mniej niż tydzień. Takich wyników nie może zaoferować żaden sąd.

Jest jednak praktyczna przeszkoda, która blokuje większość cudzoziemców: rejestracja odbywa się przez portal gov.br i wymaga numeru CPF (Cadastro de Pessoas Físicas), czyli brazylijskiego numeru identyfikacji podatkowej.

Mało kto wie, że o CPF można bezpłatnie wystąpić także wtedy, gdy nie mieszka się w Brazylii. Wniosek można złożyć w brazylijskich ambasadach i konsulatach, w tym w Ambasadzie Brazylii w Warszawie, albo bezpośrednio przez internet na stronie brazylijskiego urzędu skarbowego (Receita Federal). Dla osób planujących podróż do Brazylii uzyskanie CPF przed wyjazdem to najbardziej praktyczna wskazówka w tym artykule. Numer ten przydaje się również przy zakupie biletów, wynajmie samochodu, otwieraniu rachunku bankowego i, oczywiście, składaniu skarg.

Organy branżowe i prywatne platformy

W sprawach transportu lotniczego ANAC prowadzi własny kanał przyjmowania skarg. To również organ, który na mocy rezolucji nr 400/2016 ustanowił obowiązek zapewnienia pasażerom pomocy materialnej, obejmującej informacje, posiłki i zakwaterowanie, oraz zmiany rezerwacji albo zwrotu kosztów w razie odwołania lotu.

Za sektor telekomunikacyjny odpowiada Anatel, a za usługi finansowe Bank Centralny. W sprawach bankowych można składać skargi również za pośrednictwem platformy Registrato. Działają też prywatne platformy służące do oceny wiarygodności przedsiębiorstw, przede wszystkim Reclame Aqui, z której miliony brazylijskich konsumentów korzystają przed dokonaniem zakupu. Publiczna skarga, na którą przedsiębiorstwo nie odpowiada, obniża jego ocenę, a wiele firm reaguje w ciągu kilku godzin.

W przypadku Anny skargi złożone na consumidor.gov.br przeciwko linii lotniczej i wypożyczalni samochodów, wraz z potwierdzeniem rezerwacji i wyciągiem z rachunku, miałyby dużą szansę na zakończenie sprawy zwrotem pieniędzy w ciągu dziesięciu dni. Jeśli hotel nie uczestniczy w platformie, można złożyć skargę do Proconu w stanie Bahia i opublikować ją w serwisie Reclame Aqui.

Ważne zastrzeżenie: żadne z tych narzędzi nie zastępuje pisemnego kontaktu z dostawcą, w którym konsument jasno przedstawia swoje żądanie i wyznacza termin odpowiedzi. W Brazylii pisemny dowód próby polubownego rozwiązania sprawy jest podstawą każdej późniejszej skargi administracyjnej lub pozwu. Sądy biorą go również pod uwagę przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową.

Kiedy potrzebny jest sąd: Juizados Especiais

Jeśli skarga nie wystarczy, Brazylia oferuje konsumentom wymiar sprawiedliwości, który pod względem szybkości i kosztów może zaskoczyć osoby znające europejskie sądy. Są to Juizados Especiais Cíveis, czyli sądy do rozpoznawania drobnych spraw cywilnych, utworzone na mocy ustawy nr 9.099 z 1995 roku.

Stanowią one znacznie bardziej rozbudowany odpowiednik anglosaskich sądów rozpoznających drobne roszczenia i każdego roku rozpatrują miliony spraw konsumenckich.

Najważniejsze zasady ich działania:

  • Właściwość w sprawach o wartości do 40 płac minimalnych, czyli ponad 60 000 reali, około 10 000 euro. Kwota ta obejmuje niemal wszystkie spory konsumenckie.
  • Brak obowiązku korzystania z pomocy adwokata w sprawach o wartości do 20 płac minimalnych (art. 9). Powyżej tego progu pomoc prawna jest obowiązkowa.
  • Brak opłat sądowych w pierwszej instancji (art. 54 i 55). Konsument, który przegra sprawę, nie pokrywa kosztów strony przeciwnej, chyba że prowadził proces w złej wierze.
  • Ustna i skoncentrowana procedura: najpierw odbywa się posiedzenie pojednawcze, a następnie, jeśli jest to konieczne, rozprawa dowodowa i rozpoznanie sprawy. Od 2020 roku, na mocy ustawy nr 13.994, posiedzenie pojednawcze może odbywać się zdalnie, za pośrednictwem wideokonferencji. Wiele sądów utrzymało tę możliwość, co ma szczególne znaczenie dla osób mieszkających za granicą.
  • Zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową: sędziowie tych sądów regularnie zasądzają je w sprawach o odwołane loty, nienależne opłaty i odmowę świadczenia usług. Kwoty wynoszą zwykle od 2 000 do 10 000 reali. Zdarza się, że zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową przewyższa odszkodowanie za szkodę majątkową.

Czy cudzoziemiec, który nie mieszka w Brazylii, może wystąpić do Juizado? Tak. Ustawa przyznaje takie uprawnienie każdej osobie fizycznej mającej zdolność do czynności prawnych (art. 8 § 1), bez względu na obywatelstwo lub miejsce zamieszkania, a Konstytucja gwarantuje cudzoziemcom dostęp do wymiaru sprawiedliwości na takich samych zasadach jak obywatelom Brazylii.

W postępowaniu przed sądem powszechnym art. 83 Kodeksu postępowania cywilnego może zobowiązać cudzoziemca mieszkającego za granicą, który wnosi pozew, do złożenia kaucji na pokrycie kosztów postępowania. W przypadku Juizados, w których nie pobiera się opłat w pierwszej instancji, w praktyce problem ten nie występuje.

Istnieją jednak inne rzeczywiste przeszkody, o których warto wiedzieć. Pozew należy z reguły złożyć przed sądem właściwym dla miejsca zamieszkania pozwanego albo miejsca wykonania zobowiązania (art. 4). W przypadku Anny byłoby to São Paulo lub Salvador.

Juizado nie dopuszcza reprezentacji przez pełnomocnika przy wnoszeniu pozwu, a strona musi osobiście stawić się na rozprawie, inaczej postępowanie zostanie umorzone. Wideokonferencje ułatwiły spełnienie tego wymogu, ale sposób ich organizacji różni się w zależności od sądu. Dokumenty sporządzone w języku obcym należy przetłumaczyć. Przede wszystkim zaś osoba, która nie zna języka portugalskiego i brazylijskiego systemu prawnego, potrzebuje miejscowego adwokata, nawet jeśli przepisy nie nakładają takiego obowiązku. Postępowanie przed Juizado jest proste dla osób, które prowadzą takie sprawy na co dzień, ale niekoniecznie dla kogoś, kto robi to po raz pierwszy.

W przypadku sporów o wyższej wartości albo gdy potrzebne jest złożone postępowanie dowodowe, można skorzystać z sądu powszechnego. W takim postępowaniu konieczna jest pomoc adwokata wpisanego na listę Brazylijskiej Izby Adwokackiej (Ordem dos Advogados do Brasil, OAB). Osoby, których nie stać na opłacenie pomocy prawnej, mogą zwrócić się do Defensoria Pública, czyli państwowej instytucji zapewniającej nieodpłatną pomoc prawną, która pomaga również cudzoziemcom.

Skuteczność drogi sądowej w Brazylii zwiększa jeszcze jeden czynnik: po uzyskaniu wyroku majątek dłużnika znajduje się na miejscu. System SisbaJud pozwala sądowi w ciągu kilku dni elektronicznie zablokować środki zgromadzone na rachunkach bankowych skazanego przedsiębiorstwa. Dla brazylijskiej firmy wyrok wydany przez Juizado nie jest więc wyłącznie teoretycznym ryzykiem.

Siedem praktycznych zasad dla polskiego konsumenta w Brazylii

Przedstawione informacje można ująć w kilku konkretnych wskazówkach, które warto zapamiętać przed rezerwacją kolejnego lotu do Rio:

  1. Wyrób CPF przed wyjazdem. Uzyskanie numeru jest bezpłatne. Można go otrzymać w Ambasadzie Brazylii w Warszawie albo przez internet. Umożliwia korzystanie z consumidor.gov.br, Proconu i wielu usług w kraju.
  2. Zachowuj wszystkie dowody w formie pisemnej. Potwierdzenia, rachunki, zrzuty ekranu i korespondencję z obsługą klienta. CDC przewiduje odwrócenie ciężaru dowodu, ale najpierw sąd musi uznać wersję konsumenta za wiarygodną.
  3. Złóż dostawcy pisemną reklamację i wyznacz termin na odpowiedź. Dziesięć dni to rozsądny termin. Od tej chwili brak odpowiedzi ze strony przedsiębiorstwa może działać na korzyść konsumenta.
  4. Zanim skierujesz sprawę do sądu, skorzystaj z publicznej platformy. Złożenie skargi na consumidor.gov.br nic nie kosztuje, skarga jest publiczna, a sprawy rozwiązywane są średnio w czasie krótszym niż tydzień.
  5. W sprawach transportu lotniczego powołaj się na rezolucję ANAC nr 400/2016. W razie odwołania lotu masz prawo do zmiany rezerwacji, pełnego zwrotu kosztów albo przełożenia podróży, a także do pomocy materialnej. Zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową nadal podlega przepisom CDC.
  6. Nie podpisuj zrzeczenia się roszczeń. Postanowienie ograniczające odpowiedzialność dostawcy, wskazujące zagraniczny sąd albo wyłączające stosowanie Kodeksu jest nieważne. Nie ma potrzeby go negocjować, ale nie warto również go akceptować.
  7. Jeśli sprawa wymaga skierowania do sądu, dochodź roszczeń w Brazylii. Polski wyrok pozostaje zwycięstwem moralnym, dopóki nie zostanie uznany przez STJ. Wyrok brazylijskiego Juizado, po którym może nastąpić blokada rachunków, oznacza realną możliwość odzyskania pieniędzy.

Wnioski: system przyjazny konsumentowi, jeśli wie, jak z niego korzystać

Brazylijskie prawo konsumenckie opiera się na Konstytucji, która uczyniła ochronę słabszej strony prawem podstawowym. Jego fundamentem jest ustawa, którą europejski prawnik mógłby uznać za dyrektywę unijną napisaną z większą śmiałością. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, automatyczna nieważność niedozwolonych postanowień umownych, odwrócenie ciężaru dowodu, szerokie uznawanie roszczeń o zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową oraz bezpłatne i szybkie postępowanie sądowe: na papierze Anna ma w São Paulo większą ochronę niż w Krakowie.

Między przepisami a rzeczywistością stoi brak wiedzy. Zagraniczny konsument nie jest wyłączony z systemu. Po prostu nie wie, że ten system istnieje, nie ma CPF, nie zna platformy, nie mówi po portugalsku i zakłada, że dochodzenie roszczeń w Brazylii byłoby ryzykowną przygodą.

Zadaniem osób zajmujących się ochroną konsumentów w Europie, a także organizacji takich jak Fundacja ProPublika, jest zmniejszanie tej luki. Trzeba wyjaśniać, że Brazylia nie jest dla konsumenta odległym krajem, lecz państwem z systemem prawnym, którego instytucje są dostępne, jeśli tylko wiadomo, gdzie ich szukać.

W kolejnym artykule z tej serii przejdziemy od konsumenta do przedsiębiorstwa. Omówimy umowy między polskimi i brazylijskimi spółkami, wybór prawa i sądu właściwego, arbitraż oraz uznawanie orzeczeń zagranicznych.

Autor: